Sermaye Piyasası Araçlarını Konu Alan Teminat Sözleşmeleri (m.47)

Kredili işlem, ödünç ve türev pozisyonlarında paylarınız teminat olarak verilir. Bu noktada çoğu yatırımcının sormadığı soru şudur: o paylar artık kimin? Kanun iki farklı model tanır ve hangisinin geçerli olduğu, sorun çıktığında her şeyi belirler.

Teminat isteme yetkisi nereden geliyor?

Önce zincirin başını görmek gerekir. Yatırım kuruluşları; yatırımcılardan kredili sermaye piyasası aracı işlemleri, sermaye piyasası araçlarının ödünç işlemleri veya açığa satış işlemleri ile diğer yatırım hizmet ve faaliyetleri ve yan hizmetler nedeniyle teminat verilmesini isteyebilirler. Borsalar ile takas ve saklama kuruluşları da, yatırım kuruluşları ve yatırımcılardan bu kapsamda teminat isteyebilir (SPKn m.46/2).

Teminatların türü, miktarı, kullanım alanı ve şekli ile yatırılması ve serbest bırakılmasına ilişkin usul ve esaslar Kurulca belirlenir (m.46/3). Ayrıca bu maddede düzenlenen teminatlar tevdi amaçları dışında kullanılamaz, üçüncü kişilere devredilemez, kamu alacakları için olsa dahi haczedilemez, rehnedilemez, iflas masasına dâhil edilemez ve üzerlerine ihtiyati tedbir konulamaz (m.46/4).

İki model: mülkiyet devredilir veya kalır

MKK nezdinde kayden izlenen sermaye piyasası araçlarını konu alan teminat sözleşmeleri yazılı şekilde yapılır. Bu sözleşmelere konu araçların mülkiyeti, sözleşmeye bağlı olarak teminat alana kanuni usullere göre devredilebileceği gibi teminat verende de kalabilir (SPKn m.47/1).

Modellerin işleyişi de ayrıdır. Mülkiyetin devredildiği sözleşmelerde teminat alan, sözleşmenin kurulduğu anda mülkiyet hakkına sahip olur; sözleşme sona erdiğinde araçların veya eş değerinin mülkiyetini teminat verene iade eder (m.47/2). Mülkiyetin teminat verende kaldığı sözleşmelerde ise; teminat konusu aracın satışı da dâhil olmak üzere ne kapsamda kullanılabileceği hususunda taraflar anlaşır ve sona ermede araçlar veya kullanılmışsa eş değeri iade edilir (m.47/3).

Temerrütte: ön şart yok

Temerrüt hâlinde ya da kanun veya sözleşme hükümlerinde öngörülen sebeplerle teminattan alacağın karşılanması söz konusu olduğunda; ihbar veya ihtarda bulunma, süre verme, adli veya idari merciden izin ya da onay alma, teminatın açık artırma ya da başka bir yolla nakde çevrilmesi gibi herhangi bir ön şartı yerine getirme yükümlülüğü olmaksızın teminat alan harekete geçebilir (SPKn m.47/4).

İkinci satır bir şarta bağlıdır ve bu şart yatırımcı lehinedir: teminat alanın araçları mülkiyetine geçirebilmesi için, sözleşmede bu hakkın kullanılabileceğinin ve araç kote değilse değerlemenin ne şekilde yapılacağının açıkça öngörülmüş olması gerekir (m.47/4-b). Sözleşmede bu açıklık yoksa teminat alan bu yola başvuramaz.

Değerleme ve artan bakiye

Kanun bir de değerleme ölçütü koyar: temerrüt hâlinde doğan hakların kullanılmasında, borsaya veya teşkilatlanmış diğer piyasalara kote olan teminat konusu araçlar bakımından vade tarihindeki en yüksek değeri esas alınır (SPKn m.47/4-c).

Ve unutulmaması gereken kural: teminat alanın haklarını kullanarak alacağını karşılamasından sonra arta kalan değer teminat verene iade edilir. Teminat, alacağın tamamını karşılamak içindir; fazlası teminat alanda kalmaz.

Tasfiye kararı teminatı etkilemez

Bu hüküm, teminat rejiminin belkemiğidir. Teminat alan ya da veren hakkında; adli veya idari makamlarca malvarlığının yeniden yapılandırılması veya benzer mahiyette bir karar ya da tasfiye kararı verilmesi hâlinde; teminat olarak verilen sermaye piyasası araçları ile teminat alan ve verenin hakları bu karardan etkilenmez ve ilgili yeniden yapılandırma veya tasfiye makamına karşı da geçerli olur (SPKn m.47/5).

Hüküm bir gün daha ileri gider: bu nitelikteki kararların verilmesinden sonra aynı gün gerçekleşen işlemler bakımından da, teminatın söz konusu karardan önce verilmiş ve teminat alanın iyi niyetli olması kaydıyla geçerlidir. Bu, kararın alındığı günün saat karmaşasında oluşabilecek belirsizliği gideren pratik bir düzenlemedir.

Kapsam sınırı

Bu maddenin hükümleri; hüküm ve sonuçları özel kanunlarla düzenlenen teminat sözleşmeleri ve teminat hükümleri hakkında uygulanmaz (SPKn m.47/6). Yani özel bir kanun kendi teminat rejimini kurmuşsa, o rejim önceliklidir.