Portföy Saklama Kuruluşu ve Sorumluluğu (m.56): Fonun İkinci Gözü

Yatırım fonu mimarisinde iki ayrı kuruluş vardır: yöneten ve saklayan. İkincisi çoğu yatırımcı için görünmezdir; oysa Kanun ona yalnızca kasa görevi değil, uygunluk denetimi görevi de yüklemiştir. Bir şey ters gittiğinde bakılacak adreslerden biri burasıdır.

Saklama hizmeti neyi kapsıyor?

Kolektif yatırım kuruluşlarının portföylerindeki varlıklar, bu kuruluşlar adına açılmış ayrı bir saklama hesabında saklanmak üzere portföy saklama hizmetini yürüten kuruluşa teslim edilir. Kanun, hizmetin kapsamını altı başlıkta sayar ve her birinde ortak fiil aynıdır: sağlanmasını içerir (SPKn m.56/1).

Zarardan kim, kime karşı sorumlu?

Sorumluluk açıkça düzenlenmiştir: portföy saklama hizmetini yürüten kuruluş, yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle; yatırım fonlarında portföy yönetim şirketine ve katılma payı sahiplerine, yatırım ortaklıklarında ise ortaklığa verdiği zararlardan sorumludur (SPKn m.56/2).

Yani katılma payı sahibi, zararı doğrudan saklama kuruluşuna yöneltebilecek konumdadır; arada portföy yönetim şirketinin bulunması bu yolu kapatmaz.

Karşılıklı talep yükümlülüğü — ve sizin dava hakkınız

Kanun burada alışılmadık bir mekanizma kurar. Portföy yönetim şirketi veya yatırım ortaklığı, portföy saklama kuruluşundan; saklama kuruluşu da portföy yönetim şirketi veya ortaklıktan, Kanun hükümlerinin ihlali nedeniyle doğan zararların giderilmesini talep etmekle yükümlüdür (SPKn m.56/3).

Bu bir hak değil, yükümlülüktür. Taraflar birbirlerinin ihlalinden doğan zararı takip etmek zorundadır; sessiz kalıp geçiştirmek mevzuata uygun bir davranış değildir. Aynı fıkranın son cümlesi ise yatırımcıyı bağımsız kılar: pay veya katılma payı sahiplerinin dava açma hakkı saklıdır.

Alt saklama: zincirin tamamı sorumludur

Saklama hizmeti başka bir kuruluşa devredilebilir: portföy saklama hizmetini yürüten kuruluş, saklamasındaki varlıkların tümünü veya bir kısmını portföy saklama hizmeti yürüten diğer kuruluşlar nezdinde saklayabilir. Ancak bu hâlde portföy saklama hizmetini veren tüm kuruluşlar müteselsilen sorumludur (SPKn m.56/4).

Kurul ayrıca, uygun gördüğü varlıkların merkezî saklama veya merkezî takas kuruluşu nezdinde ilgili kolektif yatırım kuruluşu adına açılan hesaplarda izlenmesi zorunluluğunu getirebilir; bu durumda dahi saklama kuruluşunun yükümlülükleri devam eder (m.56/5).

Bağımsızlık: aynı kişi olamazlar

Sistemin dengesi, iki kuruluşun ayrı olmasına dayanır ve Kanun bunu iki kademede güvence altına alır.

Kurumsal ayrılık. Portföy saklama hizmetini yürüten kuruluş ile portföy yönetim şirketi aynı tüzel kişi olamaz. Her ikisi de görevlerini yerine getirirken birbirlerinden bağımsız ve sadece katılma payı sahiplerinin menfaatleri doğrultusunda hareket etmekle yükümlüdür (SPKn m.56/6).

Kişisel ayrılık. Saklama kuruluşunun ve fon portföyüne varlık alım satımına aracılık eden yatırım kuruluşunun yöneticileri ile bu kuruluşları temsil ve ilzama yetkili kişiler; portföy yönetim şirketinde ortak, yönetici ya da temsilci olamazlar. Aynı yasak ters yönde de geçerlidir: portföy yönetim şirketinin ortakları, yöneticileri ve temsile yetkili kişileri de saklama kuruluşunda yönetici veya temsilci olamaz (m.56/7).

Kurul, fon portföyündeki varlıkların nitelikleri, ihraççı, ihracın yönelik olduğu yatırımcılar ve sermaye yapıları gibi ölçütlere göre saklama için farklı esaslar belirleyebilir veya saklama zorunluluğundan muafiyet getirebilir (m.56/8). Bu nedenle somut bir fonda saklama rejiminin nasıl kurulduğu, fonun kendi belgelerinden teyit edilmelidir.