Piyasa Bozucu Eylemler (m.104): Suç Değil Ama Cezasız da Değil

Her sorunlu piyasa davranışı ceza mahkemesine gitmez — gitmemesi, yaptırımsız kalacağı anlamına da gelmez. 6362 sayılı Kanun'un 104. maddesi, suç oluşturmayan ama makul ekonomik veya finansal gerekçeyle açıklanamayan, piyasanın güvenilir ve düzenli işleyişini bozan eylemler için idari para cezası rejimi kurar.

m.107 ile m.104 arasındaki çizgi

İkisi de piyasanın dürüst işleyişini korur; fark, yaptırımın türündedir. m.107 suç tanımlar ve ceza yargılamasına konu olur; m.104 ise kabahat düzlemindedir ve Kurul'un idari para cezasıyla sonuçlanır. Aynı inceleme dosyasında iki rejimin birlikte anılması — hangi eşiğin aşıldığının henüz netleşmediği aşamalarda — uygulamada olağandır; Kurul'un tedbir kararlarında "107/1 veya 104" ifadesini bu yüzden görürsünüz.

Hangi davranışlar bu alana girer?

Çerçeveyi Kurul'un VI-104.1 sayılı Piyasa Bozucu Eylemler Tebliği çizer. Tipik örnek kümeleri: emir iptalleri ve fiyat kademelerini meşgul etme gibi emir davranışı kalıpları; açılış-kapanış gibi hassas seanslarda fiyatı etkilemeye dönük yoğunlaşmalar; içsel bilginin açıklanmasından önceki hassas dönemde bilgiye vakıf kişilerin işlemleri; ve yanıltıcı nitelikte içerik yayma biçimleri. Ortak payda şudur: davranışın, savunulabilir bir yatırım mantığıyla açıklanamaması.

Süreç ve yaptırım

İnceleme, gözetim işaretleri ve işlem kayıtları üzerinden yürür; sonuç idari para cezasıysa karar ilgilisine tebliğ edilir ve haftalık bültende duyurulur. Cezanın muhatabı için kritik takvim tebliğle başlar: 60 gün içinde, yürütmeyi durdurma talepli iptal davası yolu açıktır. Usulün tamamını İPC İtiraz rehberimizde adım adım anlattık.

Kanun ne diyor, ceza ne kadar?

Maddenin tanımı iki kademelidir. Önce eylem tarif edilir: makul bir ekonomik veya finansal gerekçeyle açıklanamayan, borsa ve teşkilatlanmış diğer piyasaların güven, açıklık ve istikrar içinde çalışmasını bozacak nitelikteki eylem ve işlemler, bir suç oluşturmadığı takdirde piyasa bozucu nitelikte eylem sayılır. Sonra yaptırım gelir: Kurulca belirlenen piyasa bozucu eylemleri gerçekleştirenlere Kurul tarafından idari para cezası verilir.

Kanun'da yazılı ceza aralığı yirmi bin Türk lirasından beş yüz bin Türk lirasına kadardır. Bunun üzerine kritik bir taban kuralı eklenmiştir: bu suretle menfaat temin edilmişse, verilecek idari para cezası bu menfaatin iki katından az olamaz. Yani eylemden kazanç sağlandıysa üst sınır fiilen anlamını yitirir; ölçü, elde edilen menfaatin kendisi olur.

Tebliğ hangi davranışları sayıyor?

Çerçeveyi VI-104.1 sayılı Piyasa Bozucu Eylemler Tebliği doldurur ve iki ana kümeye ayırır: emir veya işlemlere ilişkin piyasa bozucu eylemler (m.5) ile iletişim veya haberleşme yoluyla işlenen piyasa bozucu eylemler (m.6). İkinci küme, sosyal medya ve mesajlaşma gruplarındaki yönlendirme faaliyetinin hukuki karşılığıdır.

Tebliğ'de ayrıca, tereddüde yer bırakmayan iki özel hâl sayılmıştır:

Piyasa bozucu sayılmayan hâller

Savunma açısından en çok gözden kaçan hüküm budur. Tebliğ, kapsam dışını da açıkça çizer: Kanun'un 108'inci maddesinde yer alan bilgi suistimali ve piyasa dolandırıcılığı sayılmayan hâller, basın özgürlüğü kapsamındaki faaliyetler ve Kanun'un 104'üncü maddesi kapsamına girmeyen eylem ve işlemler piyasa bozucu eylem olarak değerlendirilmez (Tebliğ m.8).

Bu, özellikle yorum, analiz ve haber üretenler bakımından önemlidir: bir içeriğin fiyatı etkilemiş olması tek başına yeterli değildir; değerlendirme, eylemin 104'üncü maddedeki unsurları taşıyıp taşımadığı ve istisna kapsamına girip girmediği üzerinden yapılır.

Kripto platformları da kapsamda

2024'te 7518 sayılı Kanun'la yapılan değişiklik, bu maddeyi kripto varlık piyasasına taşıdı. Kanun'a eklenen 35/C maddesine göre; Kurulca yurt dışı piyasalarda yaygın olarak işlem gördüğü değerlendirilen ve fiyatı yurt dışında da oluşan kripto varlıklara ilişkin işlemler hariç olmak üzere, platformlarda gerçekleştirilen makul ve ekonomik bir gerekçeyle açıklanamayan ve platform nezdindeki işlemlerin güven, açıklık ve istikrar içinde çalışmasını bozacak nitelikteki eylem ve işlemlere 104'üncü madde hükümleri uygulanır (SPKn m.35/C-3).

Aynı fıkra platformlara da yükümlülük yükler: emir ve işlem esaslarını belirlemek, gözetim sistemi kurmak, önleyici tedbirleri almak, piyasa bozucu nitelikteki işlemleri tespit etmek, ilgili hesapların kısıtlanması, durdurulması ve kapatılması dâhil gerekli tedbirleri uygulamak ve tespitleri rapora bağlayarak Kurula bildirmek zorundadırlar. Yani kripto tarafında da gözetim izi tutulmaktadır.

Savunmada ana hat

• Ekonomik gerekçe: m.104'ün kalbi "makul gerekçeyle açıklanamama" ölçütüdür; işlemlerin arkasındaki stratejinin kayıtlarla ortaya konması savunmanın omurgasıdır.
• Kalıp mı, tesadüf mü: İsnat edilen davranışın sistematik bir kalıp mı yoksa piyasa koşullarının ürünü mü olduğu, veriyle test edilmelidir.
• Oran ve ölçü: Cezanın hesaplanma biçimi ve fiille orantısı, iptal davasının bağımsız bir tartışma başlığıdır.