İşlem Bazlı Piyasa Dolandırıcılığı (m.107/1): Yapay Piyasa, Wash-Trade ve 'Tehlike Suçu' Rehberi

Kısa cevap: İşlem bazlı piyasa dolandırıcılığı, sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına, fiyat değişimlerine, arz ve taleplerine ilişkin yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla alım-satım yapmak, emir vermek, emir iptal etmek, emir değiştirmek veya hesap hareketleri gerçekleştirmektir (6362 m.107/1) ve cezası üç yıldan beş yıla kadar hapis ile beş bin günden on bin güne kadar adli para cezasıdır. Kritik nokta şudur: bu bir tehlike suçudur — fiyatın fiilen etkilenmesi ya da bir menfaat elde edilmesi şart değildir; yanıltıcı izlenim amacıyla işlemin yapılması suçun oluşması için yeterlidir. Ancak menfaat sağlanmışsa, adli para cezası bu menfaatten az olamaz. Bu rehber, kümemizin genel m.107 rehberini işlem bazlı fiil özelinde derinleştirir.

Maddi unsur: hangi hareketler suçu oluşturur?

Kanun seçimlik hareketler sayar: alım veya satım yapmak, emir vermek, emir iptal etmek, emir değiştirmek veya hesap hareketleri gerçekleştirmek. Bu hareketlerin tek başına yapılması suç değildir — piyasada her gün milyonlarca meşru emir verilir. Suçu doğuran, bu hareketlerin "yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla" yapılmasıdır. Yani ayırt edici çizgi, işlemin kendisinde değil, ardındaki özel kasttadır: piyasaya fiyat, hacim, arz-talep konusunda gerçeği yansıtmayan bir görüntü vermek.

"Tehlike suçu" ne demek? Neden zarar aranmaz?

Menfaat şartı yok — ama menfaat cezayı büyütür

İki ayrı meseleyi karıştırmamak gerekir. Suçun oluşması için menfaat şartı aranmaz (tehlike suçu). Ancak ceza belirlenirken, fail bu işlemlerle bir menfaat sağladıysa, adli para cezasının miktarı elde edilen menfaatten az olamaz. Üstelik "menfaat" dar yorumlanmaz: failin malvarlığında bir artış olması kadar, bir zarardan korunmuş olması da menfaat sayılır. Yani "kâr etmedim, sadece zararımı azalttım" savunması, menfaat tartışmasını kapatmaz. Etkin pişmanlık hesabının da bu menfaat üzerinden kurulduğunu ayrı rehberimizde ele aldık.

Uygulamada görülen tipik işlem örüntüleri

Bu örüntüler, VI-104.1 sayılı Piyasa Bozucu Eylemler Tebliği'nde tarif edilen emir/işlem bazlı davranış kalıplarıyla da yakından ilişkilidir; nitekim bir eylem suç eşiğine ulaşmasa dahi idari yaptırıma (m.104) konu olabilir. Temsilî bir örnek: bir yatırımcının, kontrolündeki üç ayrı hesap arasında gün içinde tekrarlayan al-sat işlemleriyle bir payda olağandışı hacim görüntüsü oluşturması, tipik olarak bu kapsamda değerlendirilir.

Savunmanın ekseni: kast ve örüntü analizi

İşlem bazlı dosyalarda mesele büyük ölçüde "bu işlemler yanıltma amacı taşıyor muydu, yoksa meşru bir yatırım stratejisinin parçası mıydı" sorusunda düğümlenir. Bu nedenle savunma; işlem geçmişinin bütünlüğü, emirlerin ekonomik mantığı, hesaplar arası ilişki, zamanlama ve piyasa koşulları üzerinden kurulur. SPK'nın uzmanlık raporundaki örüntü tespitleri ile failin savunmasındaki ekonomik gerekçe, ceza yargılamasının merkezinde çatışır. Kanun ayrıca belirli meşru işlemleri suç kapsamı dışında tutan istisnalara (m.108) yer verir; somut olayın bu istisnalara girip girmediği ayrıca değerlendirilmelidir. Sürecin yargısal işleyişini ve savunma haritasını ceza yargılaması rehberimizde ayrıntılandırdık.