Değişken Sermayeli Yatırım Ortaklığı (m.50-51): Sermayesi Her Gün Değişen Şirket

Türk sermaye piyasası mevzuatındaki en az bilinen yapılardan biri budur: sermayesi sabit olmayan, her an net aktif değerine eşitlenen bir anonim ortaklık. Ticaret hukukunun sermayenin sabitliği üzerine kurulu birçok kuralı, bu yapıda bilinçli olarak devre dışı bırakılmıştır.

Tanım: sermaye = net aktif değer

Kanun'un tanımı tek cümledir: değişken sermayeli yatırım ortaklıkları, sermayesi her zaman net aktif değerine eşit olan yatırım ortaklıklarıdır. Net aktif değer ise varlıkların toplamından borçların toplamının düşülmesi suretiyle bulunan tutarı ifade eder (SPKn m.50/1).

Bunun anlamı şudur: portföyün değeri arttıkça sermaye artar, azaldıkça azalır; pay ihraç edildikçe büyür, itfa edildikçe küçülür. Sermaye burada sabit bir rakam değil, portföyün anlık fotoğrafıdır.

İki tür pay: yatırımcı payı ve kurucu payı

DSYO'nun payları, yatırımcı payları ile nama yazılı olması zorunlu kurucu paylarından oluşur ve bu payların itibari değeri bulunmaz (SPKn m.50/2).

Kurucu payları, sermaye taahhüdünü yerine getirmek suretiyle ortaklığı kuranlara tahsis edilir. Kuruluştan sonra da Kurulun izni ve genel kurul kararıyla mevcut kurucu ortaklara veya üçüncü kişilere tahsis edilmek üzere ihraç edilebilir. Kurucu paylarının devri ve itfası Kurul iznine tabidir; Kurul onayı alınmaksızın gerçekleştirilen kurucu pay devirleri pay defterine kaydolunmaz ve bu hükme aykırı olarak yapılan kayıtlar hükümsüzdür.

İtfa yükümlülüğü: talep üzerine geri ödeme

DSYO'yu klasik anonim ortaklıktan ayıran en somut özellik budur. Ortaklık, bu Kanun'daki hükümlere uygun olarak pay ihraç eder ve ihraç olunan payları itfa eder. Dahası: pay sahibinin talebi üzerine payları itfa etmek ve ortaklık sermayesinde buna karşılık gelen pay bedelini geri ödemekle yükümlüdür (SPKn m.50/3). Payların itfa edilmesine ilişkin usul ve esaslar esas sözleşmede gösterilir.

Klasik bir anonim şirkette pay sahibi, şirketten "payımı al, bedelini öde" diyemez; payını ancak devrederek çıkar. DSYO'da ise ortaklığın kanuni bir itfa borcu vardır. Bu yüzden esas sözleşmedeki itfa hükümleri — hangi sıklıkta, hangi değerleme günüyle, hangi koşullarda — yatırımcı için okunması gereken asıl bölümdür.

Mali durum bozulursa: 30 günlük takvim

Kanun bir erken uyarı mekanizması kurar. Kurucu paylarının değerinin Kurulca belirlenen tutarların altına düşmesi yahut mali durumun yükümlülükleri karşılayamayacak kadar zayıflaması hâlinde (SPKn m.50/4):

Uygulanmayan TTK hükümleri

Sermayenin sabit olmadığı bir yapıda, ticaret hukukunun sermaye etrafında kurulmuş kuralları işleyemez. Kanun bunu ayrı bir maddede sayar: değişken sermayeli yatırım ortaklıklarında, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun anonim şirketlerde esas sermayeye, asgari sermaye miktarına, esas sözleşmenin asgari içeriğine, ayni sermaye taahhütlerine, nominal değere, ortaklığın kendi paylarını iktisap veya rehin olarak kabul etmesine, sermaye artırım ve azaltımı usulüne, pay taahhüdü ve ödenmesine, pay devrine ilişkin kısıtlamalarına, kâr-zarar hesabı ve kârın dağıtımına, yedek akçelere ve tasfiyeye ilişkin hükümleri uygulanmaz (SPKn m.51/1).

Bu liste, yapının ne kadar özel olduğunu tek başına anlatır: nominal değer yok, sermaye artırım-azaltım usulü yok, yedek akçe rejimi yok. Yerine geçen kurallar Kurul düzenlemelerinde ve esas sözleşmededir.

Dönüşüm ve Kurul'un düzenleme alanı

Mevcut yatırım ortaklıkları değişken sermayeli yatırım ortaklıklarına dönüşebilir. Dönüşüm prosedürüne, dönüşüme ilişkin genel kurul toplantı ve karar nisaplarına, dönüşüm nedeniyle ortaklara pay alım teklifi yapılmasına ve teklif fiyatının belirlenmesine, mevcut ortakların hak ve yükümlülüklerinin korunmasına ilişkin esaslar Kurulca belirlenir (SPKn m.50/5).

Ayrıca faaliyet ve yönetim ilkeleri, portföydeki varlıkların değerlemesi ve saklanması, portföy sınırlamaları, izahname, payların ihraç, satış, itfa ve itfasının durdurulması ile tasfiye ve sona ermeye ilişkin usul ve esaslar da Kurulca düzenlenir (m.50/6). "İtfanın durdurulması" ibaresi özellikle not edilmelidir: olağanüstü koşullarda itfa talebinin karşılanmasının askıya alınabilmesi, bu tür yapılarda öngörülen bir mekanizmadır ve koşulları ilgili düzenleme ile esas sözleşmede aranır.