Borsa Endeksi Nedir? BIST 100 ve BIST 30 Nasıl Hesaplanır?

Kısa cevap: Borsa endeksi, seçilmiş bir grup payın toplu performansını tek bir sayıyla özetleyen ölçüttür — piyasanın "nabzı"dır. BIST 100, belirli ölçütlere göre seçilen 100 payı; BIST 30 ise bunların en büyük ve en likit 30'unu izler. Endeksteki her payın ağırlığı, kural olarak fiili dolaşımdaki (halka açık) kısmının piyasa değerine göre belirlenir. Endeks, tek bir hissenin değil, bir bütün olarak piyasanın nereye gittiğini gösterir; bir yatırım tavsiyesi değil, bir referanstır.

Endeks ne işe yarar?

Tek tek yüzlerce payı izlemek yerine, endeks size piyasanın genel yönünü verir: "Bugün borsa yükseldi mi düştü mü?" sorusunun cevabı, çoğu zaman BIST 100'ün hareketidir. Endeksin iki temel işlevi vardır: piyasanın genel gidişatını ölçmek ve kendi portföyünüzü ya da bir fonu kıyaslayacağınız bir ölçüt (benchmark) sağlamak. Örneğin portföyünüz bir yılda %20 kazandıysa ama endeks %30 kazandıysa, iyi bir yıl geçirmiş gibi görünseniz de aslında piyasanın gerisinde kalmışsınız demektir.

Endeks nasıl okunur? Puan ve yüzde değişim

Endeks bir puan değeridir: belirli bir başlangıç tarihinde bir taban değere sabitlenir ve payların değeri değiştikçe bu puan yükselir veya düşer. Ekranda gördüğünüz mutlak sayı (örneğin "endeks 10.000 puan") tek başına çok şey söylemez; asıl önemli olan yüzde değişimdir — endeksin dün, geçen ay veya yıl başına göre yüzde kaç arttığı/azaldığı. Bir puan değerini başka bir ülkenin endeksiyle doğrudan kıyaslamak da anlamlı değildir; endeksler kendi tabanlarına göre okunur.

BIST 100, BIST 30 ve diğerleri

BIST 100 ana gösterge endekstir ve 100 payı kapsar. BIST 30, bunların en büyük ve en likit 30'undan oluşur; BIST 50 ise arada yer alır. Bu endeksler iç içedir: BIST 30'daki paylar BIST 50 ve BIST 100'ün de içindedir. BIST 30 ayrıca VİOP'taki endeks vadeli işlem sözleşmelerinin dayanağı olarak önemlidir. Bunların dışında sektör endeksleri (banka, sınai, holding vb.), tema endeksleri ve faizsiz yatırıma uygun şirketleri bir araya getiren BIST Katılım endeksleri gibi çok sayıda özel endeks bulunur; bir sektörün nasıl gittiğini merak ediyorsanız ilgili sektör endeksine bakabilirsiniz.

Paylar endekse nasıl seçilir?

Bir payın endekse girmesi, şirketin büyüklüğüne ve işlem görürlüğüne bağlıdır: temel ölçütler fiili dolaşımdaki piyasa değeri ve likidite (işlem hacmi/görürlük)dir. Endeksler periyodik olarak gözden geçirilir; ölçütleri karşılamayan paylar çıkarılır, yükselen paylar eklenir. Yani "endekste olmak" statik değildir; bir payın BIST 100'e girmesi görünürlüğünü ve o endeksi izleyen fonların talebini artırabilir, çıkması ise tersini yapabilir.

Ağırlıklandırma: neden fiili dolaşım?

Endekste her pay eşit ağırlıkta değildir; kural olarak fiili dolaşımdaki (free float) piyasa değeri ağırlıklandırma esas alınır. Bunun mantığı şudur: bir şirketin paylarının büyük kısmı hâkim ortakta duruyor ve borsada az işlem görüyorsa, o payın piyasadaki gerçek etkisi görece küçüktür — bu yüzden yalnızca halka açık kısım ağırlığa yansıtılır. Tek bir devasa şirketin endeksi tek başına belirlememesi için ağırlıklara bir üst sınır (tavan) da uygulanabilir.

Fiyat endeksi mi, getiri endeksi mi?

Aynı endeksin iki versiyonu olabilir. Fiyat endeksi yalnızca payların fiyat hareketini yansıtır; temettüleri hesaba katmaz. Getiri endeksi ise dağıtılan temettülerin yeniden yatırıldığını varsayarak toplam getiriyi ölçer ve bu yüzden zamanla fiyat endeksinin üzerinde seyreder. Haberlerde ve ekranlarda genellikle fiyat endeksi (örneğin BIST 100 fiyat endeksi) anılır; uzun vadeli gerçek getiriyi karşılaştırırken getiri endeksine bakmak daha doğrudur.

Endeks nasıl kullanılır?

Endekse doğrudan "yatırım yapamazsınız" — ama onu izleyen fonlar vardır. Endeks fonları ve borsa yatırım fonları (BYF/ETF), bir endeksin bileşimini taklit ederek o endeksin getirisini hedefler; böylece tek tek pay seçmeden piyasanın bütününe yatırım yapmış olursunuz. Bu, aktif olarak "kazanacak hisseyi seçmeye" çalışmak yerine piyasanın ortalamasını almaya dayanan pasif yatırım yaklaşımının temelidir. Bir endeks fonunun ne kadar başarılı olduğu, izlediği endeksten ne kadar az saptığıyla ölçülür; ayrıca fonun yönetim gideri getirinizi etkiler (bunu Yatırım Fonları ve TEFAS dersimizde ele aldık).

Yatırımcı için ne anlama gelir?

Endeks, tek bir hissenin değil piyasanın ortalamasının hikâyesidir; bu yüzden "endeks yükseldi" her hissenin yükseldiği anlamına gelmez. Bir payın hangi endekste yer aldığı (BIST 30 mu, alt bir endeks mi) o pay hakkında büyüklük ve likidite ipucu verir. Ama endeksin geçmiş performansı geleceğin garantisi değildir ve endeks, size hangi hisseyi alacağınızı söylemez — yalnızca ölçmenize, kıyaslamanıza ve piyasanın nabzını tutmanıza yarar.