Borsa Endeksi Nedir? BIST 100 ve BIST 30 Nasıl Hesaplanır?

Kısa cevap: Borsa endeksi, seçilmiş bir grup payın topluca nasıl performans gösterdiğini tek bir sayıyla ölçen bir barometredir; BIST 100, Borsa İstanbul Pay Piyasası'nın temel endeksidir ve piyasanın genel yönü hakkında fikir verir. BIST'in piyasa değeri ağırlıklı pay endekslerinde, bir payın endeksteki ağırlığı, o payın fiili dolaşımdaki kısmının piyasa değeriyle (free-float) belirlenir. Yani endekste her şirket eşit ağırlıkta değildir; halka açık kısmı daha büyük ve değerli olan şirketler endeksi daha çok etkiler. Bu rehber, endekslerin ne olduğunu ve nasıl hesaplandığını sade biçimde açıklar.

Endeks ne işe yarar?

Tek tek yüzlerce payın fiyatını izlemek yerine, endeks bize "piyasa bugün genel olarak ne yaptı" sorusunun cevabını verir. Endeks yükseldiyse seçili payların ağırlıklı ortalaması değer kazanmış, düştüyse kaybetmiştir. Endeksler ayrıca bir karşılaştırma ölçütü (benchmark) olarak kullanılır: bir yatırımcının veya fonun getirisi, "endeksi geçti mi, geride mi kaldı" diye kıyaslanır. Nihayet endeksler, borsa yatırım fonları (BYF) gibi ürünlerin de dayanağıdır — bir BYF, baz aldığı endeksin performansını yansıtmayı hedefler.

BIST 100, BIST 30 ve diğerleri

Fiili dolaşım ağırlıklı hesaplama

Fiyat endeksi ve getiri endeksi farkı

Aynı endeksin genellikle iki versiyonu yayımlanır ve aradaki tek fark nakit temettülerin nasıl ele alındığıdır. Fiyat endeksi, yalnızca payların fiyat hareketini yansıtır; nakit temettü dağıtıldığında bir düzeltme yapılır. Getiri endeksi ise, dağıtılan temettülerin endekse yeniden yatırıldığı varsayımıyla hesaplanır; dolayısıyla temettüleri de içeren "toplam getiriyi" gösterir. Uzun vadede getiri endeksi, temettülerin katkısı nedeniyle fiyat endeksinin üzerinde seyreder. Haberlerde en sık duyduğumuz "BIST 100" genellikle fiyat endeksidir.

Yatırımcı için ne anlama gelir?

(1) Endeks, piyasanın genel yönünü okumanın ve kendi getirinizi kıyaslamanın pratik yoludur. (2) Endeks yükselirken sizin paylarınız düşüyorsa (veya tersi), bu portföyünüzün endeksten ayrıştığını gösterir — nedenini araştırmak öğreticidir. (3) Endeksi "satın almak" isterseniz, ilgili endeksi izleyen borsa yatırım fonları veya endeks fonları bir yol olabilir; fonları Yatırım Fonları rehberimizde ele aldık. (4) Endeksin nasıl ağırlıklandığını bilmek, birkaç büyük şirketin endeksi neden bu kadar etkilediğini anlamanızı sağlar. Endeks bir barometredir; tek tek şirketlerin sağlığını değil, havanın genelini gösterir.