Kaydileştirme ve MKK (m.13): Payınız Nerede Duruyor, Haklarınız Nasıl İzleniyor?

Elinizde bir hisse senedi kâğıdı yok — ama pay sahibisiniz. Bu nasıl mümkün oluyor, hakkınız nerede kayıtlı ve biri hesabınıza haciz koymak isterse bu talebi kim yerine getiriyor? Cevaplar Kanun'un 13'üncü maddesindedir ve pay sahipliğinin bütün pratik sonuçları oradan çıkar.

Esas: senetsiz, kayden ihraç

Kural açıktır: sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda kayden ihracı esastır (SPKn m.13/1). Kurul; kayden ihraç edilecek araçları ve kayden izlenecek hakları belirler, türleri ve ihraççıları itibarıyla kaydileştirmeye, kayıtların tutulmasına ve üyelik şartlarını kaybeden ihraççıların paylarının kayden izlenmesinin sona erdirilmesine ilişkin usul ve esasları düzenler.

Hesap yapısı da tanımlıdır: kaydi sermaye piyasası araçları, nama veya hamiline yazılı olmalarına bakılmaksızın isme açılmış hesaplarda izlenir (m.13/2). Yani "hamiline yazılı" olmak, kaydi sistemde anonim kalmak anlamına gelmez. Kurul; aracın türüne ve ihraççının veya MKK üyesinin niteliğine göre, hak sahibi ismine hesap açılmaksızın hesapların toplu olarak tutulmasına da karar verebilir.

Hakların izlenmesi ise merkezîdir: kaydi sermaye piyasası araçlarına ilişkin haklar MKK tarafından izlenir; kayıtlar, MKK tarafından oluşturulan elektronik ortamda bu kuruluşun üyelerince tutulur (m.13/3). Üyeler, aracı kurumlar ve bankalar gibi kuruluşlardır — yani kayıt zinciri iki katmanlıdır.

Kaydileştirmeye geçişte teslim edilmeyen senetler

Kaydileştirilmesine karar verilen sermaye piyasası araçlarının, Kurulca belirlenen esaslar çerçevesinde teslimi zorunludur. Teslim edilen araçlar kendiliğinden hükümsüz hâle gelir. Teslim edilmeyenler ise kaydileştirilme kararından sonra borsada işlem göremez ve aracı kurumlarca alım satımına aracılık edilemez (SPKn m.13/4).

Hakkınızı üçüncü kişilere karşı ne zaman ileri sürebilirsiniz?

Kanun bu soruya tek ölçütle cevap verir: kayden izlenen sermaye piyasası araçları üzerindeki hakların üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesinde, MKK'ya yapılan bildirim tarihi esas alınır (SPKn m.13/5).

Yani sözleşmenin tarihi, ödemenin yapıldığı gün ya da tarafların anlaşma anı değil; MKK'ya bildirim belirleyicidir. Rehin, devir veya benzeri işlemlerde bu tarihin belgelenmesi, ileride çıkacak bir çatışmada önceliği belirler.

Pay defterine kayıt otomatiktir

Klasik anonim şirkette pay devrinin pay defterine işlenmesi için şirkete başvurmak gerekir. Halka açık ortaklıklarda bu adım kaldırılmıştır: payların devrinin, 6102 sayılı Kanun'un ilgili hükümleri çerçevesinde ortaklıklar tarafından pay defterine kaydında, ilgililerin başvurusuna gerek kalmaksızın MKK nezdinde izlenen kayıtlar esas alınır (SPKn m.13/6).

Pratik sonucu şudur: pay aldığınızda ortaklığa ayrıca bildirimde bulunmanız gerekmez; genel kurula katılım için kullanılan hazır bulunanlar listesi de bu kayıtlardan üretilir.

Haciz ve tedbir: talebi kim yerine getirir?

Uygulamada en çok karışan nokta budur. Kayden izlenen sermaye piyasası araçlarına ilişkin tedbir, haciz ve benzeri her türlü idari ve adli talepler, münhasıran MKK'nın üyeleri tarafından yerine getirilir (SPKn m.13/7). İlgili kanunlar uyarınca elektronik ortamda tebligatı yapılan alacakların takip ve tahsiline ilişkin hükümler ise saklıdır.

"Münhasıran" ifadesi belirleyicidir: talep doğrudan ihraççı şirkete ya da MKK'ya değil, hesabınızın bulunduğu MKK üyesine — yani aracı kurumunuza veya bankanıza — yöneltilerek yerine getirilir. Hesabınız üzerinde beklenmedik bir kısıt görüyorsanız, dayanağını sorulacağı adres burasıdır.

2024 eklemesi: kaydın MKK dışında tutulabilmesi

Kayıt sisteminin tek adresi MKK olmak zorunda değil. 2024'te maddeye eklenen hükümlerle Kurul; sermaye piyasası araçlarının bu madde hükümlerine göre kayden ihraç edilerek MKK tarafından izlenmesi yerine, kripto varlık olarak ihracına ve bunların oluşturulup saklandıkları kripto varlık hizmet sağlayıcıları tarafından sunulan elektronik ortam nezdinde kayden izlenmesine ilişkin esaslar belirleyebilir (SPKn m.13/1).

Bu hâlde hak sahipliği rejimi de o ortama taşınır: hakların izlenmesi, üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi ve devredilmesinde, bunların oluşturulup saklandıkları elektronik ortamdaki kayıtlar esas alınır. Kurul, bu ortam ile MKK sistemi arasında entegrasyon sağlanmasını zorunlu tutabilir. Konunun bütününü Kripto Varlık Hukuku rehberimizde ele aldık.