Güveni Kötüye Kullanma, Bilgi-Belge ve Kayıt Suçları — SPKn m.110-112

Kısa cevap: SPKn m.110-112, sermaye piyasasında güven ve kayıt düzenini koruyan bir suç grubudur: müşteri varlıklarında izinsiz tasarruf ve örtülü kazanç aktarımı (m.110), Kurulun istediği bilgi-belgeyi vermeme ve denetimi engelleme (m.111), muhasebe kayıtlarında ve finansal raporlarda usulsüzlük (m.112). Bu suçlar; aracı kurum, portföy yönetimi ve ihraççı düzeyinde ortaya çıkar ve cezaları fiile göre değişir. Bu rehber, bu üç maddedeki başlıca suç tiplerini ve cezalarını sade biçimde açıklar.

m.110 — Güveni kötüye kullanma ve sahtecilik

SPKn m.110, Türk Ceza Kanunu'ndaki güveni kötüye kullanma suçunun sermaye piyasasına özgü nitelikli hâllerini düzenler. Bu fiiller bakımından, TCK m.155/2'ye göre hükmolunacak ceza üç yıldan az olamaz; yani ağırlaştırılmış bir alt sınır getirilmiştir. Madde başlıca iki tipik davranışı hedefler: müşteri varlıklarında izinsiz tasarruf ve örtülü kazanç aktarımı.

Müşteri varlıklarında izinsiz tasarruf

Yatırım kuruluşuna (veya ilgili fon kurulu/teminat sorumlularına) sermaye piyasası faaliyetleri nedeniyle emanet, idare veya teminat amacıyla tevdi edilen sermaye piyasası araçları, nakit ve diğer kıymetlerin; kişinin kendisi ya da başkası yararına satılması, kullanılması, rehnedilmesi, gizlenmesi veya inkâr edilmesi bu kapsamdadır. Faili çoğunlukla aracı kurum çalışanları, portföy yöneticileri gibi emanetle temas eden kişilerdir; mağdur ise varlığın sahibi yatırımcı veya kurumdur.

Örtülü kazanç aktarımı

İkinci tipik davranış, örtülü kazanç aktarımıdır: yönetim, denetim veya sermaye bakımından ilişkili olunan bir teşebbüs ya da şahısla, emsallerine göre bariz şekilde farklı fiyat, ücret veya bedel uygulamak gibi, sermayenin korunması ilkesine aykırı ve şirketin malvarlığını azaltan eylemlerdir. Bu tür fiiller, halka açık ortaklıkların malvarlığını dolaylı yollarla dışarı taşıyan yapıları hedef alır.

Kayıtların bozulması (m.110/2)

Yatırım kuruluşu, ilgili fon kurulu veya teminat sorumluları bünyesinde tutulan kayıtları bozan, yok eden, değiştiren veya erişilmez kılan kişiler için ayrı bir suç öngörülmüştür: iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin günden on bin güne kadar adli para cezası. Ayrıca belgede sahtecilik suçuna bağlanan kanuni sonuçlar bu suçtan mahkûm olanlar hakkında da uygulanır. Yatırım kuruluşları, bilişim sistemlerine ilişkin bazı suçlar açısından banka/kredi kurumu sayılır.

m.111 — Bilgi-belge vermeme, denetimin engellenmesi

Madde iki fiili ayrı ayrı cezalandırır. Bilgi ve belge vermeme: Kurul veya görevlendirilenlerce istenen bilgi, belge ve (elektronik ortamdakiler dâhil) kayıtları hiç ya da istenen şekilde vermeyen kişi, bir yıldan üç yıla kadar hapis ile cezalandırılır. Denetimin engellenmesi: Kurul görevlilerinin görevlerini yapmalarını engelleyen kişi altı aydan iki yıla kadar hapis ile cezalandırılır; engelleme sırasında cebir veya tehdit kullanılırsa ayrıca TCK'nın ilgili hükümleri uygulanır.

m.112 — Kayıt ve raporlama usulsüzlüğü

Bu suç yalnızca kasten işlenebilir. Kanunen tutmakla yükümlü olunan defter ve kayıtları usulüne uygun tutmayanlar veya saklama süresince saklamayanlar altı aydan iki yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır. Finansal tablo ve raporları gerçeğe aykırı düzenleyenler, gerçeğe aykırı hesap açanlar, muhasebe hilesi yapanlar ve yanlış/yanıltıcı bağımsız denetim ya da değerleme raporu düzenleyenler/düzenlenmesini sağlayan sorumlu yönetim kurulu üyeleri veya yöneticiler ise TCK'nın ilgili hükümlerine göre cezalandırılır. Özel belgede sahtecilikten ceza için sahte belgenin kullanılmış olması şartı aranmaz.

Etkin pişmanlık ve sır saklama (m.113)

Örtülü kazanç aktarımına ilişkin fiillerde (m.110/1-b ve c) etkin pişmanlık düzenlenmiştir: fail, ilgili ödemenin yanı sıra bunun iki katını Hazineye; soruşturmadan önce öderse cezaya hükmolunmaz, soruşturma evresinde ceza yarı, kovuşturma evresinde üçte bir oranında indirilir. Ayrıca bu gruba yakın duran sır saklama yükümlülüğü ihlali (m.113) — Kurul incelemesi/denetimi kapsamında istenen bilgi/belgeye ilişkin başkalarına açıklama yapmak — bir yıldan üç yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasını gerektirir.

Tüzel kişi sorumluluğu ve mağdurun tazmini

Bu suçların iki önemli yansıması daha vardır. Tüzel kişi boyutu: Bilgi suistimali ve piyasa dolandırıcılığı suçlarının bir tüzel kişi yararına işlenmesi hâlinde, ilgili tüzel kişi hakkında tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunabilir (m.114). Mağdurun tazmini: Özellikle müşteri varlıklarında izinsiz tasarruf gibi fiillerde zarar gören yatırımcı, ceza sürecinden bağımsız olarak tazminat talep edebilir; ceza mahkemesindeki mahkûmiyet, hukuk davasında güçlü bir dayanak oluşturabilir. Ayrıca bu fiiller, suç boyutunun yanında ilgili kuruluş bakımından idari yaptırımlara da konu olabilir. Yani tek bir fiil; ceza, tazminat ve idari yaptırım eksenlerinde eşzamanlı sonuçlar doğurabilir.