Stop-Out, Teminat Tamamlama Çağrısı ve Temerrüt: Pozisyonunuz Hangi Hukukla Kapatılır?

Kısa cevap: Forexte pozisyonunuz keyfe göre değil, tebliğ ve çerçeve sözleşmeden oluşan yazılı bir zincire göre kapatılır. Zincir şudur: teminatınız sürdürme teminatı seviyesinin altına inerse, kurum çerçeve sözleşmede belirlenen şekilde teminat tamamlama çağrısı yapar; yükümlülük süresi içinde yerine getirilmezse başka bir ihbara gerek kalmaksızın temerrüt doğar, temerrüde yol açan pozisyonlar otomatik olarak kapatılabilir ve temerrüt kalkmadan riski artıracak yeni pozisyon emirleri kabul edilmez. Kurum ayrıca, sürdürme oranının altında olmak kaydıyla, pozisyonların tek taraflı ve otomatik kapatılacağı bir stop-out oranı belirleyebilir. "Haksız kapattılar" iddiasının testi, işte bu zincirin halkalarında yapılır.

Üç teminat kavramı: başlangıç, sürdürme, stop-out

Başlangıç teminatı, pozisyon açabilmek için gereken asgari tutardır (işlemlere girişte 50.000 TL eşiği ve 10:1 tavanıyla birlikte çalışır — ayrıntısı yasal çerçeve rehberimizde). Sürdürme teminatı, açık pozisyon taşıdığınız sürece korumanız gereken asgari seviyedir; değerlenmiş teminatınızın pozisyon büyüklüğüne oranı olarak kurumca belirlenir ve sözleşmenizde yazar. Stop-out (pozisyon kapatma) oranı ise son emniyet halkasıdır: kurum, bu orana inildiğinde pozisyonları tek taraflı ve otomatik kapatabileceğini kararlaştırabilir — ve bu oranın sürdürme oranının altında belirlenmesi zorunludur. Yani sıralama hukuken sabittir: önce uyarı bölgesi, sonra çağrı, en sonda otomatik makas.

Çağrıdan temerrüde: dakikaların hukuku

"Haksız kapatma" iddiasının test şeması

Bir kapatmanın hukukiliği beş soruyla test edilir: (1) Sürdürme/stop-out oranları sözleşmede ne olarak kararlaştırılmış? (2) Seviye ihlali anındaki teminat değerlemesi platform kayıtlarıyla doğrulanıyor mu? (3) Çağrı, sözleşmedeki kanaldan ve içerikte yapılmış mı — zaman damgası ne diyor? (4) Tamamlama penceresi fiilen tanınmış mı? (5) Kapanış fiyatı, o andaki piyasa verisiyle uyumlu mu? Bu beş halkadan birinde kopukluk varsa — çağrı hiç yapılmamış, sözleşmede olmayan bir oranla kapatılmış, kayıtlar çelişiyorsa — zararın bu kusura isabet eden kısmı için tazminat tartışması açılır; mimarisi zarar rehberimizdedir. Halkalar sağlamsa, kapanış acı ama hukukidir.

Teminat isteme yetkisi ve teminatın statüsü

Teminat çağrısının hukuki zemini Kanun'dadır. Yatırım kuruluşları; kredili sermaye piyasası aracı işlemleri, sermaye piyasası araçlarının ödünç işlemleri veya açığa satış işlemleri ile diğer yatırım hizmet ve faaliyetleri ve yan hizmetler nedeniyle yatırımcılardan teminat verilmesini isteyebilirler; borsalar ile takas ve saklama kuruluşları da bu kapsamda teminat isteyebilir (SPKn m.46/2). Teminatların türü, miktarı, kullanım alanı ve şekli ile yatırılması ve serbest bırakılmasına ilişkin usul ve esaslar Kurulca belirlenir (m.46/3).

Yatırdığınız teminat korumalıdır: bu teminatlar tevdi amaçları dışında kullanılamaz, üçüncü kişilere devredilemez, kamu alacakları için olsa dahi haczedilemez, rehnedilemez, iflas masasına dâhil edilemez ve üzerlerine ihtiyati tedbir konulamaz (m.46/4).

Kapatma anının hukuku: ön şart aranmaz

Buna karşılık iki sınır vardır ve ikisi de sizin lehinizedir. Birincisi değerleme: borsaya veya teşkilatlanmış diğer piyasalara kote olan teminat konusu araçlar bakımından vade tarihindeki en yüksek değer esas alınır (m.47/4-c). İkincisi artan bakiye: teminat alanın haklarını kullanarak alacağını karşılamasından sonra arta kalan değer teminat verene iade edilir.

Bir ayrıntı daha: teminata konu araçların mülkiyeti sözleşmeye bağlı olarak teminat alana devredilebileceği gibi teminat verende de kalabilir; sözleşmede bu konuda hüküm bulunmaması hâlinde mülkiyet teminat alana geçmemiş sayılır (m.47/1). Çerçeve sözleşmenizde aranacak ilk madde budur.

Pozisyon taşıyanlara üç pratik disiplin

Birincisi: sözleşmenizdeki sürdürme ve stop-out oranlarını ezbere bilin; bilmediğiniz eşik, sizi değil sizi kapatacak algoritmayı çalıştırır. İkincisi: bildirim kanallarınızı (uygulama izinleri, e-posta, telefon) güncel tutun — çağrının size ulaşmaması çoğu kez kurumun değil, kapalı bildirimlerin eseridir. Üçüncüsü: çağrı geldiğinde iki meşru yolunuz var — tamamlamak ya da pozisyonu kendi elinizle küçültmek; üçüncü yol olan "beklemek", kararı piyasaya ve otomatik makasa devretmektir. Teminatınızın Takasbank nezdinde müşteri adına izlendiği bu rejimde sistemin size borcu şeffaflıktır; sizin sisteme borcunuz ise eşikleri yönetmektir.